Translate

Εμφανιζόμενη ανάρτηση

Προνόμια εγγραφής στον Όμιλο Ν.Ε.Ε HUMANS

Ο ενδιαφερόμενος που γίνετε μέλος του ομίλου έχει μια σειρά προνομίων.       Ειδικότερα, το κάθε μέλος Με την εγγραφή στον...

ΝΟΜΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ






Γιάννης Δ. Αθανασιάδης

Διδάκτωρ Νομικής - Πρόεδρος Ομίλου Humans 


Το 1609 ένας νεαρός φοιτητής νομικής από την Ολλανδία διατύπωσε τη θέση ότι η ελευ-θερία των θαλασσών αποτελεί τμήμα του διεθνούς δικαίου. Κατά την άποψή του, τα παράκτια κράτη μπορούν να επεκτείνουν και να ασκούν την κυριαρχία τους επάνω σε μία πολύ στενή ζώνη θαλάσσιων υδάτων, που ονομάζονται χωρικά ύδατα. Έτσι, ως αποτέλεσμα εθιμικού δικαίου, ανα-γνωρίστηκε γενικά ότι το μέγιστο επιτρεπόμενο πλάτος των χωρικών υδάτων ήταν τρία ναυτικά μίλια (3 NM). Αυτός ο κανόνας του διεθνούς δικαίου διατηρήθηκε για περίπου 300 χρόνια!!! 

Η νομική αυτή ρύθμιση της ανοιχτής θάλασσας επιβίωσε για ένα τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα επειδή εξυπηρετούσε τα συμφέροντα των μεγάλων ναυτικών δυνάμεων για ελεύθερη ναυσιπλοΐα, τα συμφέροντα των εμπορικών συναλλαγών και τα συμφέροντα των αποικιοκρατικών χωρών. Όμως, η παλιά νομική τάξη θεωρήθηκε ανεπαρκής και κατέρρευσε μετά το δεύτερο παγ-κόσμιο πόλεμο. Τούτο οφείλεται σε μία σειρά από παράγοντες, όπως η εμφάνιση στο προσκήνιο των αναπτυσσόμενων χωρών, η πρόοδος της τεχνολογίας, αλλά και η αποτυχία του παραδοσιακού νομικού οπλοστασίου να ανταποκριθεί με επάρκεια στις ανησυχίες των παράκτιων κρατών σε θέματα αλιείας. Πράγματι, ο συνδυασμός ενός συστήματος χωρικών υδάτων μικρού πλάτους, από τη μια μεριά, με την ελευθερία αλιείας στην ανοιχτή θάλασσα, από την άλλη, ήταν χρήσιμος για τη διεθνή κοινότητα για όσο διάστημα υπήρχε πλειονότητα αλιευμάτων. Όμως, η υπεραλίευση στις ανοιχτές θάλασσες από τα σύγχρονα πλοία των μεγάλων χωρών – που έφεραν, μεταξύ άλλων, συ-στήματα ραδιοεντοπισμού του βυθού – και η συνεπαγόμενη εξαφάνιση πολλών θαλασσίων ειδών οδήγησε πολλά παράκτια κράτη στο να εξεγερθούν απέναντι σε αυτή την άδικη, όπως τη χαρακτή-ριζαν, κατάσταση. Επιπλέον, οι παλιές αποικίες αισθάνονταν πως το παραδοσιακό δίκαιο της θάλασσας είχε διαμορφωθεί χωρίς τη συναίνεσή τους και πως δεν εξυπηρετούσε τα συμφέροντά τους, ασκώντας πίεση για την αναθεώρησή του.

Έτσι, ακολουθώντας το παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών, πολλές χώρες άρχισαν να επεκτείνουν την κυριαρχία τους και πέραν της ζώνης των τριών ναυτικών μιλίων, δημιουργώντας ειδικές ζώνες αλιείας γύρω από τις ακτές τους. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί ένα κυριο-λεκτικό νομικό χάος. Έτσι, το 1958 συγκλήθηκε στη Γενεύη, υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, η πρώτη διεθνής συνδιάσκεψη για το δίκαιο της θάλασσας, η οποία ωστόσο δεν μπόρεσε να καθορίσει ούτε το πλάτος των χωρικών υδάτων, ούτε την έκταση της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης αλιείας. Μετά από μία δεύτερη αποτυχημένη διάσκεψη το 1960, συγκλήθηκε το 1973 – και πάλι υπό την αιγίδα του ΟΗΕ – η τρίτη διεθνής συνδιάσκεψη για το δίκαιο της θάλασσας. Ύστερα από εννέα χρόνια αντιπαραθέσεων, αντεγκλήσεων και διαπραγματεύσεων η τρίτη αυτή διεθνής συν-διάσκεψη υιοθέτησε το 1982 στο Montego Bay της Τζαμάικα το νέο δίκαιο της θάλασσας, που ονο-μάστηκε «United Nations Convention on the Law οf the Sea» (UNCLOS). Το νέο κείμενο αποτελεί μία επαναστατική διεθνή συνθήκη, καθώς δεν κωδικοποιεί απλά τους προϋφιστάμενους νομικούς κανόνες, αλλά αντικαθιστά το παλιό εθιμικό δίκαιο της θάλασσας με μία καινούργια, σύγχρονη, ισότιμη και περισσότερο αναλογική νομική τάξη. Τα βασικά χαρακτηριστικά του είναι τα εξής: 

1. Το πλάτος των χωρικών υδάτων, δηλαδή η θαλάσσια ζώνη εντός της οποίας μπορεί το παράκτιο κράτος να επεκτείνει αυτοδίκαια την πλήρη κυριαρχία του, καθορίστηκε σε δώδεκα ναυτικά μίλια (12 ΝΜ). 

2. Δημιουργήθηκε το δικαίωμα transit passage σε στενές θαλάσσιες ζώνες, το οποίο είναι ένα νέο ισχυρότερο νομικό δικαίωμα από το δικαίωμα της αβλαβούς διέλευσης (innocent passage) σε πλοία που διέρχονται από τα χωρικά ύδατα, και τούτο διότι το δικαίωμα transit passage επιτρέ-πει τόσο τις υπερπτήσεις των αεροσκαφών όσο και την υποθαλάσσια διέλευση των υποβρυχίων. Πράγματι, υπάρχουν ανά την υφήλιο 116 στενές θαλάσσιες ζώνες, το πλάτος των οποίων είναι μικρότερο από 24 ΝΜ και, όταν το πλάτος των χωρικών υδάτων επεκτείνεται στα 12 ΝΜ, τότε τα διεθνή αυτά ύδατα εξαφανίζονται. Επομένως, υπήρχε ανάγκη για μία νέα νομική ρύθμιση. 

3. Προσδιορίστηκε το καθεστώς κυριαρχίας των πολυνησιωτικών κρατών (archipelagic states), όπως είναι η Ινδονησία, οι Φιλιππίνες ή τα νησιά Φίτζι, τα οποία έχουν δικαίωμα δια-σύνδεσης όλων των εξωτερικών ορίων των πιο απομακρυσμένων νησιών τους, ώστε να επεκτεί-νουν την πλήρη κυριαρχία τους στα ενδιάμεσα χωρικά ύδατά τους, ανεξάρτητα από το πλάτος της συνορεύουσας θαλάσσιας ζώνης κάθε νησιού. Παράλληλα, καθορίστηκε ένα ιδιαίτερο δικαίωμα διέλευσης (archipelagic sealine passage), έτσι ώστε να μην παρεμποδίζεται η διεθνής ναυσιπλοΐα και αεροπλοΐα. 

3. Η μεγαλύτερη, όμως, επιτυχία των παράκτιων κρατών, τόσο των αναπτυγμένων όσο και των αναπτυσσόμενων, ήταν η υιοθέτηση της έννοιας της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης. Με τον τρόπο αυτό, παρέχεται το δικαίωμα σε κάθε παράκτιο κράτος να επεκτείνει την οικονομική του εκμετάλλευση σε μία ζώνη πλάτους διακοσίων ναυτικών μιλίων (200 ΝΜ), ασκώντας δικαιώματα αλιείας, έρευνας και εκμετάλλευσης των θαλάσσιων πόρων και των πλουτοπαραγωγικών πηγών, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής ενέργειας από το νερό και τον άνεμο. Η ΑΟΖ δεν συμπερι-λαμβάνει τα χωρικά ύδατα, όπου ασκείται πλήρης κυριαρχία, αλλά ούτε και την υφαλοκρηπίδα όταν αυτή εκτείνεται πέραν των 200 ΝΜ (370 χιλιόμετρα), η οποία είναι μία έννοια της γεωλογίας που ασπάστηκε το δίκαιο. Η υφαλοκρηπίδα και η ΑΟΖ μπορεί να επικαλύπτονται, όμως η υφαλο-κρηπίδα διατηρεί την αυτοτέλεια της σε ότι αφορά στην εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων, γι’ αυτό και απαιτείται εννοιολογική οριοθέτηση και των δύο αυτών θαλασσίων ζωνών. Αντίθετα, η αποκλειστική οικονομική ζώνη είναι μία οικονομική έννοια, η οποία δεν έχει καμία γεωλογική αναφορά και αναφέρεται στη δικαιοδοσία του παράκτιου κράτους μέχρι και κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Επίσης, σε αντίθεση με την υφαλοκρηπίδα, η ΑΟΖ δεν υπάρχει ipso facto, αλλά πρέπει να ανακηρυχθεί από το παράκτιο κράτος. Σε κάθε περίπτωση, η επιφάνεια της θάλασσας εξακολουθεί να ανήκει στα διεθνή ύδατα με συνέπεια να μην παρεμποδίζεται ούτε η διεθνής ναυσιπλοΐα και αεροπλοΐα, αλλά ούτε και η διενέργεια στρατιωτικών ναυτικών ασκήσεων από ξένες δυνάμεις. 

4. Μία άλλη καινοτομία που εισήγαγε η Σύμβαση του Montego Bay είναι αυτή της κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας αναφορικά με τις εξορύξεις στον πυθμένα της ανοιχτής θάλασ-σας. Στα πλαίσια αυτά, αποφασίστηκε η εγκαθίδρυση ενός καινούργιου διεθνούς οργανισμού, του International Seabed Authority, με αρμοδιότητα να εποπτεύει τις δραστηριότητες στο υπέδαφος των θαλασσών που βρίσκονται εκτός της εθνικής δικαιοδοσίας. H εν λόγω διεθνής συνθήκη επίσης προβλέπει ότι τα ωφελήματα εξόρυξης του πυθμένα θα πρέπει να διανέμονται με ισότιμο τρόπο ανάμεσα στα ανεπτυγμένα και τα αναπτυσσόμενα κράτη, προσδιορίζοντας έτσι τις βασικές αρχές του δικαιώματος της συνεκμετάλλευσης. 

5. Η σύμβαση του 1982 ισχυροποιεί, ακόμη, το διεθνές νομικό σύστημα για την προστα-σία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, όχι μόνο προσδιορίζοντας ρητά μία παρόμοια νομική υπο-χρέωση για όλα τα κράτη, αλλά επιβάλλοντας επιπλέον το καθήκον συνεργασίας προς την κατεύ-θυνση αυτή. 

Η διεθνής συνθήκη για το δίκαιο της θάλασσας τέθηκε, τελικά, σε εφαρμογή το 1994 και έχει κυρωθεί, μέχρι σήμερα, από 157 κράτη από το σύνολο των 193 που υπάρχουν. Στην πράξη, τα μεγαλύτερα νομικά προβλήματα που γέννησε είναι τα προβλήματα οριοθέτησης της ΑΟΖ όταν το πλάτος μεταξύ δύο παράκτιων κρατών είναι μικρότερο από 400 ναυτικά μίλια. 

Έτσι, η Νορβηγία και η Ρωσία αμφισβητούν την ΑΟΖ όσον αφορά το αρχιπέλαγος του Svalbard στον Αρκτικό Ωκεανό όπου βρίσκονται οι νήσοι Spitzbergen, ενώ η θάλασσα της Νότιας Κίνας και συγκεκριμένα τα νησιά Spratly (μία ομάδα 100 περίπου νησιών, νησίδων και υφάλων με πλούσιο υπέδαφος) αποτελεί μία περιοχή διαρκούς διένεξης μεταξύ αρκετών γειτονικών χωρών (Κίνα, Φιλιππίνες, Μαλαισία και Viêt-Nam). Επίσης, η οικολογική και αλιευτική ζώνη της Κροατίας στην Αδριατική Θάλασσα προκάλεσε τριβές ανάμεσα στην Ιταλία και τη Σλοβενία και δημιούργησε ζητήματα κατά την ένταξη της δαλματικής χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ένα τμήμα της θάλασ-σας του Μπωφόρ (mer de Beaufort) αποτελεί σημείο αμφισβήτησης μεταξύ του Καναδά και των Ηνωμένων Πολιτειών. Την ίδια ώρα η Γαλλία διεκδικεί ένα τμήμα της ΑΟΖ του Καναδά στις νήσους Αγίου Πέτρου & Μιχαήλ, ένα σύμπλεγμα νησίδων στο Βόρειο Ατλαντικό Ωκεανό, που αποτελούν γαλλική επικράτεια από το 1763 και περιβάλλονται εξ ολοκλήρου από την ΑΟΖ του Καναδά. Ο Μαυρίκιος εμφανίζει διεκδικήσεις από τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο στον Ινδικό Ωκεανό, ενώ ο Λίβανος υποστηρίζει ότι η συμφωνία μεταξύ Κύπρου και Ισραήλ επικαλύπτει ένα μέρος από τη δική του αποκλειστική οικονομική ζώνη. Η δε Ελλάδα έχει διαφορετικά προβλήματα οριοθέτη-σης με όλα ανεξαιρέτως τα συνορεύοντα στη Μεσόγειο κράτη (Αλβανία, Ιταλία, Λιβύη, Αίγυπτο, Κύπρο και Τουρκία). 

Το Ειδικό Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας ασχολήθηκε με τη διαμάχη Ηνωμένου Βασιλείου – Γαλλίας, νομολογώντας πως στα Βρετανικά Νησιά που είναι πλησίον των ακτών της Γαλλίας δεν θα έπρεπε να αναγνωριστεί υφαλοκρηπίδα, παρά μόνο χωρικά ύδατα, προσδιορίζοντας το όριο με την αρχή της μέσης γραμμής μεταξύ των ηπειρωτικών ακτών. Επίσης, το Διεθνές Δικαστήριο αποφάσισε το 2012 ότι η Κολομβία, και όχι η Νικαράγουα, έχει πλήρη κυριαρχικά δικαιώματα στις νησίδες Alburquerque, Este Dudeste, Roncador, Serrana, Quiatasueno, Serranilla και Bajonuero, που απέχουν 775 km από την ακτή της Κολομβίας και 230 km από την ακτή της Νικαράγουας και ανήκουν στην Κολομβία. Ταυτόχρονα, όμως, εγκλώβισε τρεις βραχο-νησίδες της Κολομβίας μέσα στην ΑΟΖ της Νικαράγουας δίνοντας τους, πάντως, κυριαρχικά δικαιώματα 12 ΝΜ από τις ακτές τους. Το Δικαστήριο καθόρισε πρώτα την ΑΟΖ των δύο κρατών με βάση τη μέθοδο της «μέσης γραμμής» και μετά την επανακαθόρισε με βάση τη θεωρία περί «επιείκειας και ειδικών περιστάσεων» (equity and special circumstances), αποδίδοντας στη Νικα-ράγουα μεγαλύτερη ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα σε σύγκριση με την έκταση που θα έπαιρνε με βάση τη «μέση γραμμή». Η Κολομβία κέρδισε τις 7 νησίδες που της αμφισβητούσε η Νικαράγουα, αλλά έχασε μια αρκετά μεγάλη έκταση της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης που διεκδικούσε. 

Θα πρέπει να επισημανθεί πως το Διεθνές Δικαστήριο εφαρμόζει την αρχή «της μέσης γραμμής - ίσων αποστάσεων» ως μέθοδο οριοθέτησης των χωρικών υδάτων, ενώ παράλληλα εισάγεται σαν μέθοδος και η αρχή της «ευθυδικίας» για την επίλυση διαφορών μεταξύ δυο κρα-τών τα οποία διαφωνούν και καταφεύγουν σε μηχανισμό επίλυσης διαφορών (διαιτησία - Διεθνές Δικαστήριο). Η αρχή της «ευθυδικίας» είναι ένα ασαφές νομικό κριτήριο για την οριοθέτηση της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης, που μπορεί να αγνοήσει μερικά ή συνολικά την αρχή των ίσων αποστάσεων λαμβάνοντας υπόψη και άλλα κριτήρια, όπως ακόμη και διαμορφωμένες τετελε-σμένες καταστάσεις. Πέραν αυτού, η Σύμβαση του 1982 για το Δίκαιο της Θάλασσας αναφέρει ρητά στο άρθρο 121 ότι όλα τα νησιά διαθέτουν ΑΟΖ και ότι η ΑΟΖ ενός νησιού καθορίζεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που καθορίζεται και για τις ηπειρωτικές περιοχές. αλλά το Διεθνές Δικαστήριο υποστηρίζει ότι το μέγεθος της ακτογραμμής ενός παράκτιου κράτους υπερτερεί της ακτογραμμής ενός μικρού νησιού, με νομική συνέπεια να μην παρέχεται πλήρης επήρεια (full effect) σε τέτοια νησιά.

______________